Spermiyogram (Semen Analizi)

Spermiyogram, yani semen analizi, boşalma sırasında gelen sıvıdaki sperm hücrelerinin sayı, hareket ve şekil gibi özelliklerinin laboratuvarda incelendiği testtir. Çiftin infertilite değerlendirmesinde erkek tarafın ilk laboratuvar testi olarak istenir. Sonuç tek başına bir tanı değil, hekimin öykü ve muayene bulgularıyla birlikte okuduğu bir bilgidir. Bu bilgiler genel çerçeve sunar ve kendi sonucunuzun hekim tarafından yorumlanmasının yerini tutmaz.

Spermiyogram nedir, neden istenir?

Gebeliğin gecikmesinde erkeğe bağlı bir etken sık görüldüğü için değerlendirme çoğu zaman iki eşi birlikte kapsar. Güncel kılavuzlara göre semen analizi erkek değerlendirmesinin ilk laboratuvar testidir ve kadın tarafındaki incelemelerin bitmesi beklenmeden yapılabilir. Test için vücuda girişim gerekmez; yalnızca bir örnek verilir.

Analiz, standart bir laboratuvar yöntemine göre yapılır. Bu standardın amacı, farklı laboratuvarların aynı özellikleri aynı biçimde ölçmesidir.

Spermiyogramın bir sınırı vardır: spermin yumurtayı döllemeye uygunluğunu doğrudan ölçmez, yalnızca görünür özelliklerini tarif eder. Sonuç, doğurgan erkekle kısır erkek arasında net bir çizgi çekemez. Bu yüzden spermiyogram bir hüküm değil, değerlendirmenin başlangıç noktasıdır.

Spermiyogramda neye bakılır?

Laboratuvar raporu birkaç özelliği ayrı ayrı bildirir:

• Hacim: Verilen örneğin miktarı.
• Sperm sayısı: Örnekteki sperm yoğunluğu ve toplam sperm miktarı.
• Hareketlilik: Spermlerin ne kadarının hareket ettiği ve bu hareketin yönlü olup olmadığı.
• Şekil (morfoloji): Sperm başının, boynunun ve kuyruğunun yapısal özellikleri.
• Canlılık: Hareketsiz görünen spermlerin canlı olup olmadığı.

Raporda sıvının görünümü ve kıvamı gibi başka ölçütler de yer alabilir. Bu özellikler birbirinden bağımsız değildir; sonuç parça parça değil bir bütün olarak okunur.

Analize nasıl hazırlanılır?

Örneğin güvenilir yorumlanabilmesi için laboratuvarın verdiği talimata uymak gerekir. Analizden önce belirli bir süre cinsel perhiz istenmesi yaygındır; ancak bu sürenin ne olması gerektiği kaynaklar arasında farklılık gösterir. Bu nedenle uygulanacak süre laboratuvar talimatında yazandır ve kendi başınıza kısaltmak ya da uzatmak yerine talimata uyulur.

Örnek verme

Örnek, laboratuvarın bildirdiği kapta ve bildirdiği koşullarda teslim edilir. Kabın özelliği, örneğin taşınma biçimi ve teslim süresi laboratuvara göre değişebildiğinden bu ayrıntılarda laboratuvarın yönergesi esas alınır. Örneğin bir bölümü kaybolduysa ya da talimata uyulamadıysa bunu laboratuvara söylemek sonucun doğru okunmasına yardımcı olur.

Kullandığınız ilaçlar ve geçirdiğiniz hastalıklar hekime bildirilmelidir. Anabolik steroid ve bazı hormon preparatları sperm üretimini baskılayabilir; bunları kendi kararınızla başlamak ya da bırakmak yerine hekimle konuşmak gerekir.

Sonuç raporundaki oligo, asteno, terato ve azoospermi terimleri ne anlama gelir?

Raporda sık karşılaşılan terimler, laboratuvar bulgusunu tarif eden etiketlerdir; hastalık adı değildir:

• Oligozoospermi: Sperm sayısının az olması.
• Astenozoospermi: Sperm hareketinin azalmış olması.
• Teratozoospermi: Anormal şekilli sperm oranının yüksek olması.
• Oligoastenoteratozoospermi: Bu üç özelliğin birlikte bulunması.
• Azoospermi: Örnekte hiç sperm saptanamaması.

Bu terimlerin hangi değerden itibaren kullanılacağı laboratuvarın referans aralığına bağlıdır. Terimin kendisi nedeni söylemez; neden araştırması ayrı bir değerlendirmedir. Azospermide sperm yokluğunun tıkanıklıktan mı yoksa üretim sorunundan mı kaynaklandığı da hekimce ayrıca araştırılır.

Sonuç nasıl yorumlanır?

Sperm özellikleri aynı kişide bile zaman içinde belirgin biçimde değişebilir; bu nedenle tek bir örnek tam tabloyu yansıtmayabilir. Raporda sonucun yanında laboratuvarın kullandığı referans aralığı yer alır ve yorum bu aralığa göre yapılır. Aralıklar kılavuz sürümüne ve laboratuvara göre değiştiği için internetteki ya da başka bir laboratuvarın rakamlarıyla kıyaslama yapmak yanıltıcı olabilir; raporunuzdaki aralık esas alınır.

Aralığın hemen dışında kalan bir değer otomatik olarak tedavi gerektiği anlamına gelmez; aralığın içinde kalan bir sonuç da her şeyin yolunda olduğuna güvence vermez. Sonuç; çiftin yaşı, gebelik denemesinin süresi, kadın tarafının bulguları ve erkeğin öyküsüyle birlikte değerlendirilir.

Sonuç anormal çıkarsa ne olur?

Anormal bir sonuç, kalıcı bir durumun kesin kanıtı sayılmaz. İlk adım, sonucun doğrulanıp doğrulanmadığına bakmaktır; ardından nedene yönelik araştırma gündeme gelir.

Tekrar analiz

Güncel kılavuzlar, ilk analiz anormalse sonucun en az iki ardışık analizle doğrulanmasını önerir. Bütün özellikler referans aralığındayken tekrarı önermez; bir ya da daha fazlası aralığın dışındaysa bir süre sonra tekrarı kesin olmayan bir öneri olarak işaret eder ve bu önerinin dayandığı veri henüz çok sınırlıdır. Yani tekrar değerlendirme ilk sonucu anormal olan kişide gündeme gelir; sonuçların hepsi aralıktaysa tekrar önerilmez. Zamanlamasını hekiminiz belirler.

Ek değerlendirmeler

Ek incelemeler herkese uygulanan bir paket değildir; sonuca ve muayeneye göre seçilir. Sperm sayınız belirgin biçimde azsa ya da hiç sperm yoksa hormon testleri (FSH, LH ve testosteron) önerilir. Bu iki durumda kromozom analizi ve genetik danışmanlık da önerilir. Genetik inceleme, çocuğa geçebilecek bir durumun önceden bilinmesi açısından önem taşır.

Semen analizi normal olan ve nedeni açıklanamayan infertilitede tablo farklıdır. Güncel kılavuzlar bu çiftlerde hormon testini ve testis görüntülemesini rutin önermez. Bu öneri yalnızca semeni normal olan çiftleri kapsar; anormal semen sonucu olanları kapsamaz.

Sperm genetik materyalindeki hasarı inceleyen özel bir test de vardır; bu test standart spermiyogramın parçası değildir ve rutin kullanımı konusunda kılavuzlar farklı yaklaşır. Hangi incelemenin yapılacağına hekiminiz karar verir.

Testisinizde yeni fark ettiğiniz ve acı vermeyen bir sertlik ya da kitle acil olmasa da bekletilmeden hekiminize gösterilmelidir.